1950-ci illərin Amerikası ayrı-seçkilik və sosial ədalətsizliklərlə dolu idi. Qara amerikalılar yalnız ictimai nəqliyyatda deyil, həm də məktəblərdə, restoranlarda, kinoteatrlarda və hətta parklarda ikinci dərəcəli vətəndaş kimi qəbul olunurdular, ya da heç qəbul olunmurdular. İctimai nəqliyyatda ağdərili insanlar üçün yerlər ön tərəfdə ayrılmışdı, qaradərili insanlar isə nəqliyyatda ayrılmış yerlərdə - arxa oturacaqlarda oturmalı idilər. Əgər yer olmazsa, ayağa qalxıb öz yerlərini ağdərililərə verməli, ya da avtobusdan düşməli idilər.
Qaydaları pozmaq ağır cəza ilə nəticələnə bilərdi. Onlar üçün xüsusi yerlər, xüsusi giriş qapıları, hətta bəzi restoranlarda ayrılmış "qaradərili masalar” mövcud idi. Qaradərili insanlar adətən fiziki əmək və aşağı maaşlı işlərdə çalışır, onlar üçün ofis, idarə və ya peşəkar sahələrdə iş imkanları məhdud olurdu. Bir çox işəgötürən rənginə görə onları işə götürməkdən imtina edirdi. Məktəblər, kitabxanalar, kinoteatrlar və köşkləri də daxil olmaqla, demək olar ki, bütün ictimai obyektlər "ağlar" və "rənglilər" üçün bölünmüşdü.
Məktəblər də ayrı-seçkilik prinsipi ilə işləyirdi. Qaradərili uşaqlar üçün məktəblər az və zəif maliyyələşdirilmişdi. Səsvermə hüququndan istifadə etmək üçün isə qaradərililər imtahan verməli və bu imtahandan keçməli idilər. Onlar üçün kinoteatr, park və hətta zoopark kimi yerlər ayrı ayrılmışdı. İbadət etdikləri yerlər ayrı olduğu halda belə, bəzi ağdərili amerikalılar tərəfindən hətta kilsələri də yandırılırdı. Bu, əslində insanlıq üçün böyük bir alçaldıcı təcrübə idi və cəmiyyətin ayrı-seçkilik mentalitetini açıq şəkildə göstərirdi.
Bəzən bir səssizlik bütün dünyanı dəyişə bilər
1955-ci ilin mart ayında 15 yaşlı qaradərili məktəbli qız Klaudette Kolvin Montqomeri şəhərində ağdərili sərnişinə yerini verməkdən imtina etdi. Bu hadisə kiçikmiqyaslı da olsa cəmiyyətə səs saldı. Məktəbli qız qanunlara qarşı çıxmasına görə qandallanaraq həbs olunan ilk azyaşlı afroamerikalı oldu. Biz bilmirik, o an onun ürəyi nə qədər sürətlə döyünürdü, ya da polis və ağdərili amerikalıları sərnişinlərin təzyiqini necə hiss edirdi. Bir onu bilirik ki, cəsarət hər zaman böyük sözlərlə deyil, bəzən sadə bir "yox" ilə ifadə olunur. Hadisə kiçikmiqyaslı olduğuna görə o zamanlar komitədə işləyən Martin Lüter Kinq və yaxın dostları boykot üçün daha yaxşı şəraiti gözləmək qərarına gəlir. Aylar sonra isə bu hərəkət Roza Parks tərəfindən təkrarlanır. Roza Parks da bu cəmiyyətdə hüquqları tanınmayan, görməzdən gəlinən və ayrı-seçkiliyin hər gün yaşandığı qaradərililərdən biri idi. Sadə bir qadın kimi yaşasa da, onun bir anlıq qərarı tarixi dəyişdirdi.
1955-ci il dekabr ayının 1-də Roza Parks işdən çıxıb evinə gedərkən avtobusa minib oturacaqlardan birinə əyləşir. Bu zaman ağdərili amerikalılar avtobusa minir və qaradərili insanlar qalxıb onlara yer verirlər. Lakin Roza Parks yorğun günün sonunda bu dəfə yerindən qalxmadı. Bu sadə hərəkət, əslində, sosial inqilabın toxumunu səpmək demək idi. O, avtobusda yerindən imtina etməməklə səssiz bir etiraz göstərdi. Ayaqları ağrıyırdı, yorğun idi, digər sərnişinlər kimi gərgin bir iş gününün sonunda sadəcə dincəlmək istəyirdi. Avtobus sürücüsünün və ağdərili sərnişinlərin təzyiqi altında, Roza Parks iradəsini qorudu. Yerindən qalxması istənildi, amma o, qanun və adətləri pozmaq qorxusunu bir kənara qoyub, bu sadə istəyi ilə ayrı-seçkiliyə qarşı səssiz bir etiraz göstərdi.
Roza səsini qaldırmadı. Qışqırmadı. Özünü sübut etməyə çalışmadı. Amma bir detalı dəyişdi: cəmiyyətin qaradərililərə baxışını. Avtobusun arxa oturacağında sakitcə oturaraq, Roza Parks dünyaya meydan oxuyan bir səssizlik sərgilədi. O, sadəcə ayağa qalxmadı; bu hərəkət illərlə davam edən ayrı-seçkilik sisteminə qarşı bir təpik idi.
Bu hərəkət yalnız şəxsi bir duruş deyildi, eyni zamanda bütün cəmiyyət üçün bir çağırış idi. Sakit və qətiyyətli duruşu, o an üçün adi görünə bilərdi, amma bütün cəmiyyət üçün zəngi çaldı. Yerindən qalxması istənildi, amma o, qanun və adətləri pozmaq qorxusunu bir kənara qoydu. Cəmiyyətin təzyiqi qarşısında göstərilən bu qətiyyət, hər kəsin ürəyinə sükutla bir mesaj verdi. Polis onu həbs etdi, amma onun səssizliyi minlərlə insanın ürəyini oyatdı. Həbs edildikdən sonra, Roza Parks qanun qarşısında cərimə ödəməli oldu, amma onun əzmkarlığı qısa müddətli bir məhkumluqla bitmədi. Cərimə, onun üçün bir zəfərin deyil, səssiz bir etirazın rəmzi oldu. Həbs olunan qadın, yalnız fiziki məhbusluq yaşamışdı; ruhu isə minlərlə insanın qəlbində azad idi. Ertesi gün Montqomeri cəmiyyətində sükut yox, minlərlə insanın boykotu başladı.
Bir qadının sakit etirazı, şəhərdə böyük bir hərəkatın başlanğıcı oldu. Roza Parksın həbsindən sonra şəhərdə qəribə bir səssizlik yarandı. Bir qadının yerindən qalxmaması, bütöv bir şəhəri ayağa qaldırmışdı. Onun ayağa qalxmaması, milyonların ayağa qalxmasına səbəb oldu. Amma bu, qorxunun səssizliyi yox, qərarın səssizliyi idi. Ertəsi səhər minlərlə qaradərili avtobus dayanacaqlarına getmədi. Onlar şəhərin küçələrinə piyada çıxdılar. Yağışda, soyuqda, yorğun halda, amma geri dönmədən. Avtobuslar işləyirdi, oturacaqlar isə boş qalırdı. Avtomobili olan bəzi ağdərililər də bu ədalətsizliyə səssiz qalmadı. Onlar maşınlarını qaradərili həmvətənlərinin ixtiyarına verdilər. İnsanlar bir-birini işə, məktəbə, xəstəxanaya aparıb gətirdi. Bəziləri yanacaq pulunu avtobus bileti qiyməti qədər bölüşürdü. Bu, sadəcə nəqliyyat məsələsi deyildi: bunun adı həmrəylik idi. Şəhərin marşrut sistemi hər keçən gün daha çox maddi itki ilə üzləşirdi. Təkcə küçələrdə yox, iqtisadiyyatda da boşluq yaranmışdı.
Roza Parksın adı qısa zamanda şəhərin hüdudlarını aşdı. Lakin bu şöhrət rahatlıq gətirmədi. O, təhdid məktubları aldı, telefon zəngləri ilə qorxuduldu, ölüm hədələri ilə üzləşdi. İşini itirdi, təzyiqlərə məruz qaldı. Amma geri çəkilmədi. Onun sakit duruşu qorxu qarşısında sınmadı.
Montqomeri boykotu artıq tək bir şəhərin məsələsi deyildi. Bu, bütöv bir vətəndaş hüquqları hərəkatının simvoluna çevrildi. 1955-1956-cı illərdə baş verən bu hərəkatın planı Nikson tərəfindən planlanır və Lüter Kinq tərəfindən həyata keçirilir. Hərəkatın ön sıralarında gənc ruhani – Martin Lüter Kinq özü dayandı. Onun rəhbərliyi ilə mübarizə daha geniş miqyas aldı, küçələrdə deyilən dualar və çıxışlar milyonların səsinə çevrildi. Bu səssiz müqavimət bir neçə gün deyil, aylarla davam etdi. Təxminən bir il sonra məhkəmə artıq bu təzyiqi görməzdən gələ bilmədi. Qərar verildi: avtobuslarda oturacaq seçimi dərinin rənginə görə müəyyən edilə bilməzdi. Uzun və çətin mübarizədən sonra 1964-cü ildə qəbul edilən Mülki Hüquqlar Aktı ilə ayrı-seçkilik qanunları rəsmi şəkildə ləğv edildi. Qaradərililərin vətəndaşlıq hüquqları hüquqi müstəvidə bərpa olundu. Bu, bir günün deyil, illərlə davam edən səssiz əzmin nəticəsi idi. Roza Parks bir inqilabçı kimi qışqırmadı. Amma onun sakit "yox”u bir millətin taleyində dönüş nöqtəsinə çevrildi. Onun bir anlıq iradəsi, bir anlıq qızıl cəsarəti, yüz illik zülmə meydan oxudu və ayrı-seçkiliyə qarşı uzun və əzmkar mübarizənin simvoluna çevrildi.
Roza Parksın 1955-ci ilin dekabr ayının 1-də işdən çıxıb yorğun mindiyi və səssiz etiraz etdiyi avtobus bu gün Miçiqanda yerləşən "The Henry Ford” Muzeyində qorunur. Uzun illərdən sonra tapılıb bərpa edilən həmin nəqliyyat vasitəsi artıq tarix eksponatıdır. Ziyarətçilər o günün şahidi olan oturacaqları öz gözləri ilə görə bilirlər. İllər sonra ABŞ-ın bir çox şəhərlərindəki küçələrə Roza Parksın adı verildi. Onun adı artıq şəhər xəritələrinin bir hissəsidir. Adına 2013-cü ildə Vaşinqtonda heykəl qoyuldu. O, Amerika Birləşmiş Ştatları Kapitoliyində heykəli ucaldılan ilk afroamerikalı qadın olub.
Roza Parksın həyatı sonradan çoxsaylı kitablara mövzu oldu. Tarix onu yalnız sənədlərlə deyil, kitablarla da qorudu. Roza Parks haqqında yazıldı, araşdırıldı, öyrənildi. Amma ən önəmlisi, o, öz hekayəsini özü danışdı - sakit, aydın və qətiyyətli bir dillə. Özü kitablar yazdı və gələcək nəsillərə ötürdü. Roza Parksın həyatı təkcə kitablarda deyil, ekranlarda da yaşadı. Onun mübarizəsi Paris Quallesin ssenarisi əsasında, amerikalı kinorejissor Juliya Daşın rejjisorluğu ilə 2002-ci ildə "Roza Parksın hekayəsi” adlı filmə çevrildi. Beləliklə, bir avtobusda başlayan səssiz etiraz kino dili ilə yeni nəsillərə çatdırıldı.
Tarix Roza Parksın adını yazdı: - həbs olunması, cəriməsi, Montqomeri boykotu kimi faktlar sənədlərdə yer aldı. O, avtobusun arxa oturacağında sadəcə oturmuşdu –ayağa qalxmamaqla minlərlə insanın qəlbində dəyişiklik yaratdı. Özü həbs olundu, cərimə ödəməli oldu, amma onun etirazı yalnız fiziki məhbusluqla bitmədi. Hər boykotu dəstəkləyən, hər hüquq uğrunda ayağa qalxan insan, fərqində olmadan onun niyyətini təkrarladı. Tarix onun səssizliyini qeyd etdi, amma o susmadı – çıxışları, iradəsi və təsiri davam etdi. Çünki bəzən qadınlar öz hekayələrini ucadan yox, səssizliyində dünyanı dəyişəcək qədər qüdrətli yazırlar...
Məhluqə Nuraliyeva
