Bir neçə il sürən Rusiya-İran müharibəsi 10 fevral 1828-ci ildə hər iki dövlətin nümayəndələrinin iştirakı ilə Türkmənçay antlaşması ilə sona yetdi. (10. səh. 375). Beləliklə, İrəvan xanlığının əraziləri Rusiyanın sərhədləri daxilində qaldı. Azərbaycan parçalandı. Bu azmış kimi, əhalisinin əksər çoxluğu Azərbaycan türklərindən ibarət olan İrəvan xanlığı ərazisində 21 mart 1828-ci ildə car hökümətinin fərmanı ilə ermənisiz "Erməni vilayəti” (11. səh.18) və bundan 93 il sonra 1921-ci ildə isə bolşevik Rusiyasının dəstəyi ilə "Sovet Ermənistanı” yaradıldı. Azərbaycanın tarixi torplaqları olan Qərbi Azərbaycan ondan sonra "Ermənistan” kimi tanındı. Halbuki 1903-cu ilin xəritəsinə baxsaq, bu ərazilərdə erməni toponimi yoxdur. İrəvan xanlığına daxil olan mahalların toponimik layı Azərbaycan tükcəsində olmuşdur. (14.) Burada mövcud olan makrotoponimlər və mikrotoponimlər Azərbaycan türkcəsində "danışmış”, reylef və landşaft bildirən terminlər də bu dilin qayda-qanunları əsasında formalaşmışlar. Qərbi Azərbaycan kimi tanıdığımız bu tarixi ərazi əsas etibarı ilə Araz çayının axınının sol hissəsini və Kiçik Qafqazın cənub-şərq hissəsini əhatə edir. Ərazisi 29,8 min kvadrat kilometr, şimal-qərbdən cənub-şərqə uzunluğu 360 km, eni isə 150 kilometrdir. Bu ölkə 1420 kilometr olan bir sərhədin daxilindədir. İranla 45, Türkiyə ilə 230 kilometr sərhəd xətti vardır. Qalan 1145 kilometri Azərbaycan və Gürcüstan Respublikalarının sərhəd xəttini təşkil edir. (6. səh.3-7)
Qərbi Azərbaycan dağlıq ölkədir. Onun əraziləri reylef müxtəlifliyi ilə (dağ, silsilə, buzluq, dərə, düz qayalıq, alp çəmənliyi, daşlıq, təpə, torfluq və. s) xarekterikdir. Ərazinin 
hissəsi dəniz səviyyəsindən 1500-3000 metr yüksəklikdədir. Ona görə də Zamanlı, Bozabdal, Dəli dağ, Əriməz, Qapıcıq, Pəmbək, Hələb, Babakar, Şörəyel, Qarnıyarıq, Şahdağ, Maymaq, Ağlağan, Ağmanqan, Ley, Göyçə, Zəngəzur, Ələyəz Ağbaba, Murguz və digər dağ silsilələrindəki güclü su qaynaqları sürətlə axaraq çox dərin olan daşlı dərələr (kanyonlar) əmələ gətirmişdir. Dərəçay, Şərqi Arpaçay, Qərbi Arpaçay, Oxçuçay, Qarpuçay, Dəli çay, Abaran çay, Qarasu çayı, Zəngi, Bazarçay, Debet və digər çayların çox hissəsi belə kanyonlardan keçir (6.səh25). Zəncin su mənbələri çox olduğu üçün "bulaq ", ”çay”, ”göl”, ”gözə” terminli hidrotoponimlər də çoxluq təşkil edir. Məsələn, Qrabulaq, Güllübulaq, Arpaçay, Korbulaq, Gölgözə, Göllü (Ağbaba ), Ağbulaq, Köybulaq, Qarabulaq, Gölkənd (Göyçə) Qarasu, Şirinsu (Ələyəz), Daşbulaq, Göybulaq, Soyuqbulaq (Lori) və.s. Onu da qeyd etməyilik ki, Qərbi Azərbaycan ərazilərindən axıb keçən çaylarda, axmaz və göllərdə zəngiz sazan, alabalıq, qarabalıq, siyənək, murzu və s. zəngindir. Bununla belə, sulu ərazilərdə su samuru, ördək, bataqlıq qunduzu, anqut, qarabattağ, suiti, su siçanı və s. heyvan və quşlar vardır. Ona görə də bir çox yaşayış məntəqəsinin adları bu zənginlik əsasında yaranmışdır. Məsələn: Balıqlı, İlanla, Samur, Ördəkli (Ağbaba), Ördəkli (Göyçə), Qurbağalı (Ellər), Böyük Ördəkli, Kiçik Ördəkli (Göyçə), Samurlu (Abaran) vəs. Qərbi Azərbaycan səhra və yarımsəhra, şabalıdı, dağ-meşə, dağ-çəmən tipli torpaqlardan ibarətdir. (6. səh. 46-53) Ona görə də buranın bitki aləmi də müxtəlifdir. Bu müxtəliflik iqlim və təbii-coğrafi səbəblərdən də olur. Burada fərqli-fərqli ərazilərdə armud, alma, əncir, fısdıq, əzgil, qoz, zoğal, böyürtkən, moruq. İtburnu, üzüm və digər meyvə, giləmeyvə və yabanı bitkilərlə bitir. Şörəyel, Lori-Pənbək, Ağbaba və Göyçə hövzələrinin qara torpaqları çürüntü ilə zəngindir.
Lori-Pənbək və Karvansara-Dilican meşələrində palıd geniş yayılmış ağac növlərindədir. Barana (1935, Noyemberyan)-Allahverdi, Karvansara (1935, İcevan), Qafan, Şəmsəddin (1935,Berd), Megri rayonlarında nar, əncir, badam hətta zeytun bitir. Ağbaba yaylasında meşə və kolluq sahələri olmamışdır. Bu ərazi Alp çəmənliyi ilə örtülüdür. Lakin 1960-cı ildən sonra Arpagöl ətrafında 350 hektar sahədə soyuğadavamlı ağaclar əkilmiş və meşə sahəsi yaranmışdır.
Qərbi Azərbaycanda bitki aləminin zonalarını asan təyin etmək olsa da, heyvanat aləmənin zonalarını bilmək çətinlik yaradır. Çünki heyvan və quşlar başqa zonalara keçər və ya uçub gedə bilirlər. (6.səh.46) .Burada yenə təbiətdən və iqlim qurşağından asılı olaraq canavar, tülkü, porsuq, dovşan, kirpi, bəbir, kaftar (goreşən), ayı, qaban, samur, dələ, quşlardan-göyərçin, şahin, yarasa, dovdaq, qağayı, kəklik, yaşılbaş, çolqazı, ley, bildirçin, cüllüt, çalağan, bayquş və s. heyvan, quş və həşəratlar vardır. Bunlardan başqa, orada ilan, tısbağa, su qunduzu, suiti və samurlarınında müxtəlif növləri geniş yayılmışdır. Məsələn: Ley-Qızılqoç rayonunda dağ adında, Göyərçin Ağbaba, Dərə Ələyəz və Karvansara rayonlarında kənd adlarında əks olunmuşdur.
Bunlardan başqa, Artik rayonunda Kaftarlı kəndi olmuşdur. Kənddə 1828-ci ildən sonra Türkiyənin Ələşkert vilayətindən gələn erməni ailələri yaşayırlar. Kəndin adını hələ 1924-cü ildən erməniləşdirilərək "Panik” etmişlər. (10. səh. 522) Kaftarlı "goreşən” vəhşi heyvan mənasındadır. Azərbaycan Respublikasında olduğu kimi, bu ərazilərin də faunası-heyvanat aləmi və florası-bitki aləmi fitotoponim və zootoponim kimi ərazilərin toponimiyasında əks olunmuşdur. Bunlara ayrılıqda nəzər salaq.
1.Heyvan, quş, həşarat və. s. ümumi zoonimlərdən törənən zootoponimlər.
Heyvanat aləminin toponimiyada əks olunmasında iki sistem nəzərə çarpır.
a) Birinci sistem odur ki, hələ qədim dövrlərdə müxtəlif ev heyvanlarını bəsləyib saxlayan heyvandarların toplusu həmin heyvanın adı ilə əlaqədar olaraq tayfa adı formalaşmış, sonra bu tayfa adları (camışlı, qaraqoyunlu, sığırlı, inəkli, keçili, təkəli vəs) Qərbi Azərbaycanda kənd adlarında əks olunmuşdur. Məsələn: Böyük Camışlı (1938, Meğnadzor), Kiçik Camışlı (Mravyan)-Abaran, İnəkli (1.12.1949, Antrarut)-Əştərək, İnəkli (4.4.1946, Masis)-Zəngibasar, Kələli (3.2.1947, Noraber)-Ağin, Dəvəli (3.01.1935, Ararat), Daylaxlı (25.05.1978, Ağin)- Dərə Ələyəz, Dəliceyran, Keçili, Qatırlı İrəvan, Qaraqoyunlu-(25.01.1978, Fatik)-Üçkilsə, Qaraqoyunlu (1991, Norahak)- Göyçə və. s.
b)İkinci sistemdə isə ərazilərin heyvanat aləmini, yəni ərazilərdə yaşayan və digər növlərə nisbətən çoxluq təşkil edən çöl heyvanlarının adları-zoonimlər toponimiyada zootoponim kimi geniş əks olunur.
Məsələn: Kaftarlı (2.01.1946, Panik), Ördəkli-1920-ci ildən xarabadır (Ağbaba), Siçanlı, Ördəkli (26.04.1946, Lçaşen)-Göyçə, Samurlu (12.11.1946,Sarapat)-Qızılqoç , Şonqarlı (31.05.1946, Ayrenyam)-Artik, Siçanlı (03.01.1935, Avtona)-Talin, Dovşanqışlaq (19.04.1950, Sirakavit) -Ağin, Çivinli (1991, Leqnaçur)- Ağbaba, Bəbirli (3.2.1947, Barsrasen)- Ağin, İlanlı (1935-Çaybasar), 1991, Balıqlı (1991.Zorakert)-Ağbaba, Qalaley (Zəngibasar) və s. (5.s.126)
Bir çox mənbələrdə səhv olaraq Çivinli toponimi etnik ad kimi təhlil və təqdim olunur. Ərazini yaxından tanıdığımız üçün deyə bilərik ki, Çivinli zootoponimdir. Kəndin yerləşdiyi cayırlıqla əhatə olunur. Cayırlıqda çibin çox olduğu üçün ele deyilmişdir.
Burada qeyd olunan Qalaley toponiminin tərəfləri də inversiya olunmuşdur. Əslində Leyqala(sı) formasında olmalıdır. Bundan başqa, İrəvan əyalətinin 1728-ci ilə aid icmal dəftərində Böyük Ördək(li), Kiçik Ördək(li) kəndlərinin 6077 axça, Aşağı Qurbağalı və Yuxarı Qurbağalı kəndlərinin isə 6000 axça vergi öhdəlikləri qeyd edilir. (12.səh.101) Ağcaqala nahiyyəsində Yuxari Cüyürlü və Aşağı Cüyürlü və Porsuqkoy kənd adları da vergi ödəyicisi kimi xatırlanır. (12 səh 168) Bu zootoponimlər də ərazinin heyvanat aləmini əsk etdirir.
Keçmiş Agin (1935-Ani) rayonunda olan Bəbirli kəndində 1915-ci ilədək Azərbaycan türkləri yaşamışlar. Sonra Muş və Bitlis vilayətlərindən gələn erməniləri bura yerləşdirilmişlər. Qeyd etməliyik ki, bəbir vəhşi çöl heyvanına deyilsə də, bu coğrafiyada bəbirin yaşayıb artması qeyri-mümkündür. Ona görə də hesab edirik ki, Bəbirli şəxs və ya tayfa adından (Baburlu) törənmiş etnotoponimdir.
Toposistemdə zooleksemlərin, daha doğrusu, ümumi zoonimlərin ( inək, camış,keçi, qoyun, qatır, dəvə) etnonimlərə-tayfa adlarına keçməsi xüsusi təsərrüfatın inkişaf etməsi maldar və qoyunçuluq, eləcə də dəvəçiliklə məşğul olan tayfaları fərqləndirmək üçün işlədilmişdir. Məsələn: inəkli, comuşlu, keçili, qoyunlu, dəvəli vəs. Daha sonra bu tayfa adlarının yer-yurd adlarına keçməsi dilçilik qanunlarına söykənən və məntiqi qaydada təsbit olunan bir sistem təşkil edir. Amma hər hansı bir ərazinin heyvanat aləmini öyrənmədən yaşayış məntəqəsi adının zootonimmənşəli tayfa adından, yoxsa ərazidə mövcud olan heyvan quş və ya həşərat adından törəndiyi məlum olmaz. Ümumi heyvan adlarından törənən etnonimlər əsasən aidlik, mənsubluq və topuluq bildirən -lı4 şəkilçisi ilə formalaşır. Məsələn: keçi-li, qatır-lı, inək-li, kələ-li, daylax-lı və s. Bu tayfa adları hazır şəkildə oykonimlərə yaşayış məntəqəsi adlarına keçir. (8. səh.96) Keçili kəndi, Camışlı kəndi, İnəkli kəndi, Kələli kəndi, Qaraqoyunlu kəndi, Qatırlı kəndi vəs. Lakin heyvan və quş adlarından, yəni ümumi zoonimlərdən törənən elə zootoponimlər də vardır ki, formaca irəlidə qeyd etdiyimiz toponimlərə oxşayır. Məsələn: Ördəkli, Durnalı, Samurlu, Porsuqlu və s. Ancaq əraziyə yaxından nəzər yetirdikdə aydın olur ki, bu toponimlər ərazinin heyvanat aləmi ilə əlaqədar yaranmış zootoponimlərdir. Məsələn: Qərbi Azərbaycanın Göyçə və Ağbaba bölgələrində Ördəkli kəndləri olmuşdur. İnformatorlar və fərdi müşahidə əsasında məlum olur ki, yaşayış məntəqələri adlarını yanındakı göldən almışdır. Bu təbiidir. Ağbabadakı-İbiş kəndinin qərb tərəfində belə bir göl Ördəkli gölü, gölün yaxınlığında isə Ördəkli kəndi olmuşdur. 1920-ci ildə 20 qarapaq-türk ailəsi yaşayan bu kəndin əhalisi Rusiya-Türkiyə (daha sonra Ermənistan-Türkiyə) sərhəd çəkilərkən Qars tərəfə köçmüşlər. (3. səh.73).
Ağbabada Arpaçayın sahilində 1988-ci ilə qədər mövcud olmuş olan İlanlı kəndinin adı da su ilanları ilə bağlı olaraq elə adlandırılmışdır. Doğrudan da, o ərazidə isti toft yataqları olduğu üçün su ilanlar da çox olmuşdur. 1935-ci ildə ermənilər zootoponimi "pis” hesab edərək onu uydurma Çaybasar adı ilə əvəz etmişlər. (3. səh .79) 1988-ci ilədək bu kənddə azərbaycanlılar yaşamışlar. Çox təəsüf ki, bəzi mənbələrdə kəndin adını təkzib edib "İranlı” kimi açıqlayırlar. Bu izahat da ərazini bilməməkdən irəli gəlir. Qurbağalı (Ellər rayonu), Durnalı (Şəmsəddin), Samurlu, Balıqlı (Ağbaba) və s. kəndlər su mənbələri (göl, çay, gölməçə) kənarlarında olduğu üçün elə adlandırılmışdır. Məsələn: Ağbaba, Qırğılı (Qafan), Leyli (Lori), Şonqarlı (Artik) yaşayış məntəqələri dağlıq ərazilərdədir. O ərazilərdə qırğı, ağbaba, qartalın bir növü durna, şonqar, ley vəhşi quşları çox olduğu üçün ərazilər elə adlanmışdır.
Elə mənbələr də vardır ki, Leyli dağ adını antroponim qız adını izah edirlər. Lakin belə deyil, ley+li, yəni leyquşu çox olan dağ mənasındadır-zooponimdir. Oğuz boylarından bir çoxunun onqonu-inancı olan və "Kitabi-Dədə Qorqud dastanı”nda da xatırlanan toğan//doğan və sonqur//şonqar zoonimləri də Qərbi Azərbaycanın toponimiyasında zoootoponim kimi xatırlanır. Buna misal olaraq Bozqarlı (3.01.1935, Sarakap) və Sonqurlu // Şonqarlı (31.05.1946, Hayrenyanst) zooykonimlərini göstərmək olar. (3 səh 113) Bu toponimləri biz zoonimlərdən törənmiş etnooykonim hesab edirik. Ona görə ki, İrəvan qəzasında 1931-ci ildə 29 ailə (197 nəfər) yaşayan Qacar Toğancalı və 14 ailə, (87 nəfər) azərbaycanlı yaşayan Bayat Toğancalı kəndləri də olmuşdur. (9. səh .468). Bu kəndlərin adlarındakı Toxançalı zoonimdən törənən etnotoponimdir. Bolqarıstan ərazisində toğan// derivatlı 13 kənd adının arealı olmuşdur. Qeyd edək ki, Toğan və Sunqur bir çox qədim türk adlarında da aktiv işlənmişdir. Məsələn: Alp Sunqur, Sunqur oğlu Zəngi, Boz Toğan oğlu və s (3. səh 298)
2.Bitki, meyvə, ağac,göy-göyərti və s. ümumi fitonimlərdən törənən fitotoponimlər.
Bitki aləminin, ərazinin bitki örtüyünün toponimiyada əks olunmasında
da iki sistem mövcuddur. Bu toposistemə ayrılıqda diqqət edək:
a)Birinci sistem odur ki, fərqli-fərqli ərazilərdə müəyyən bir bitki (ağac, meyvə, kol və s.) çox bitdiyi üçün ərazi onun adı ilə adlandırılmışdır. Həmin ərazidə yaşayış məntəqəsi salındıqdan sonra yenidən toponimləşmə olmuş və və keçmiş ad (almalı, yarpız, qönçə, iydə, almalı və s) yaşayış məntəqəsinin adına keçmişdir. Məsələn: Yarpızlı (25.05.1967, Leaver) -Göyçə, Sarımsaqlı (40.04.1946, Karabert)-Quqar, Almalı (12.11.1946, Xndrorut)- Dərə Ələyəz, Qönçəli (1991, Zarişat)– Ağbaba, İydəli (10.04.1947, Pştavan)-Sərdarabad, Çubuqlu-(Çalaloğlu), Güllücə(1946, Vardenis)-Hamamlı, Güllücə (1991,Tsaxkut)-Ağbaba, Bugdaşen (03.02.1947, Baqratasen)- Ani, Almalı (12.11.1946, Xndzorut) -Əştərək, Almalıq Qaraçəmən (1991, Dizmayri) -Qafan, Aşağı Alçalı, Yuxarı Alçalı-Arçvanist, Yoncalı, Armudlu (04.04.46, Tanzut)-Artik, Bağçalar (20.08.1945.,Baqaran)-Sərdarabad, Lalakənd (20.08.1945, Lalaqyuq)-Karvansara və s. Bunlardan başqa, Sisyan ərazisində Birinci Ərikli və İkinci Ərikli kəndləri olmuşdur. 1918-ci ildə hər iki kəndi ermənilər xaraba qoymuşlar. (12. s. 203)
b) İkinci sistem də odur ki, fitotoponim ərazinin florasını, yəni bitki aləmini əks etdirmir. Məsələn: Palıdlı (25.01.1976, Arteni)-Qızılqoç, Armudlu (03.05.1946,Tufaşen)-Artik, Söyüdlü (1920-ci illərdən xarabadır)-Ağbaba
İnformatorların bidirdiklərinə görə həmin kəndlərin ərazisində nə armud ağacı bitir, nə də palıd. Deməli, bu yaşayış məntəqəsi adları gətirilmədir. Orada yaşayanların ulu babaları uzaq keçmişdə köçüb bura gəlmiş və yaşadıqları Armudlu və Palıdlı kənd adlarını bura gətirib yaşatmışlar. 1988-ci ilədək Amasiya rayon mərkəzində 5-10 ailədən ibarət armudlular deyilən tayfa yaşayırdı. Deyilənə görə, onlar Baş Keçidin Armudlu kəndindən gəlmiş və kəndlərinin adını burada tayfa adı kimi yaşatmışlar. (2. səh. 183)
Bu sistemdə olan toponimlərdən biri də Arpadır. Toponimin fonetik forması arpa bitkisi adına oxşasa da, belə deyildir. Qərbi Azərbaycanda Arpa- 2 çay, 1 göl və 2 kənd adında əks olunur. Belə ki, uzunluğu 80 km olan Şərqi Arpaçay və onun sahilində olan Arpa kəndi( Dərə Ələyəz) və uzunluğu 200 km olan Qərbi Arpaçay və onun sahilində olmuş Arpa kəndi. Bu kənd Ağbaba ərazisində olmuş və 20-ci illərdən xaraba olaraq qalır.
Qərbi Arpaçay mənbəyini Arpagğldən alaraq Ağbaba və Şörəyel, Agin rayonlarından keçir və Sərdərabad yaxınlığındakı Hacı Bayram kəndində Araza tökülür. Bu çayın 80 km Türkiyə-Ermənistan sərhədini təşkil edir. Şərqi Azərbaycan isə Dərə Ələyəz silsiləsindən axıb gələn bulaqlardan mənbəyini alır və Araza tökülür. Qırğıstan, İran, krem və Türkiyədə Arpa derivatlı toponimlər vardır. Etnoqraf Q.Qeybullayev də təsdiq edir ki, Arpa ernikmənşəli hidronim və toponimdir. (4. səh. 23-24) Tarixi mənbələrdə qıncaq türklərində Arpa xan xatırlanır. Deməli, hidronimin zahiri forması bitki adına oxşasa da, fitotoponim və fitohidronim deyildir. Bundan başqa Cənubi Qafqazda Arpaşen, Bugdaşen, Arpatəpə, Buğdatəpə kənd adları olmuşdur. Bu toponimlərin tərkibindəki "şen” çoxluq bildirən şəkilçidir. Arpaşen-arpanın çox bitdiyi yer, Buğdaşen-buğdanın çox bitdiyi yer mənasında işlənmiş fitotoponimlərdir.
İrəvan qəzasının, daha doğrusu İrəvan xanlığını əhatə edən mahallarda ərazinin bitki örtüyü ilə əlaqədar olaraq fitotoponimlər geniş yayılmışdır. İrəvan qəzasının 1873-cü ildə qeydə alınmış kameral təsvirində, yəni vergi dəftərində fitotoponimlər də qeydə alınmışdır. Belə ki, Azərbaycan türkləri yaşayan kəndlər də vergi ödəyicilərinin kəndlər üzrə ailələrinin və yaşayanların sayı göstərilir. Məsələn: Güllücə (21 ailə, 120 nəfər), Qamışlı (17 ailə, 122 nəfər-ayrum), Çiçəkli ( 9 ailə 44 nəfər-ayrum), Almalıq (12 ailə, 61 nəfər-ayrum), Quruağac (14 ailə, 65 nəfər-ayrum), İydəli (21 ailə, 113 nəfər-ayrum), Tikanlı (17 ailə, 57 nəfər), Söyüdlü ( 4 ailə, 14 nəfər), Armudlu (10 ailə 72 nəfər) Güllücə (40 ailə, 240 nəfər) və s. (9 səh, 468-47 s; 11 səh 3-9). Bunlardan başqa, yenə Göyçə ərazisində1873-cü ildə 371, 1886-cı ildə 505, 1905-ci ildə 838, 1914-cü ildə 921 nəfər azərbaycanlı yaşayan Yuxarı Alçalı və əhalisi ermənilər tərəfindən deportasiya və soyqırıma məruz qalan Aşağı Alçalı kəndləri olmuşdur. (.9. səh. 974; 11 səh 3,9) Göstərilən fitotoponimlər də ərazidə bitən bitki, ağac, meyvə və s. ümumi onomastik vahidlərdən, yəni ümumi sözlərdən törənmişdi. (2.s.304)
Göstərilən fitotoponimlər əks etdirən kəndlərdə indi Azərbaycan türkləri yaşamır. Erməni vandalizminin qurban olaraq zootoponim və fitotoponimlər də soyqırma məruz qalmışlar.
Göründüyü kimi, Qərbi Azərbaycanın toponimiyasında zooykonim və fitooykonimlər bir sistem kimi geniş yayılmışdır. Bu sistem Azərbaycan Respublikasının toponimiyasında inzibati-ərazi vahidlərinin adlarında da eyni qayda ilə əks olunmuş. Belə ki, həm bitki və meyvəmənşəli oykonimlər (Almalı, Armudlu, Badamlı, Söyüdlü, Göyəmli Vələmir, Qorluca, Baldırğan, Noxudlu, Şabalıd, Çiçəkli, Çəmənli və s.) həm də quş və heyvanmənşəli oykonimlər (Quşçu-15 kənd, Bildirçinli, Sığırlı, İnək,Göyərçin, Bozdoğan, Qarğalı, Qurdlar, Keçili, Gomuşlu, Davarlı, Qaraqoyunlu, Toğanlı, Ördəkli və s) Burada da ərazinin toponimiyasında geniş yayılmışdır. Bu zootoponim və fitiotoponimlər də Qərbi Azərbaycanın toponimik sisteminə uyğundur.
Qaraqoyunlu böyük ənənəsi olan sülalə və dövlətin (1410-1468) adını əks etdirən etnotoponimdir. Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu tayfaları Azərbaycan xalqınin soykökündə və Azərbaycan türkcəsinin formalaşmasında iştirak edən tayfalardan olmuşlar. Qərbi Azərbaycanın Qaraqoyunlu dərəsində yaşamış insanlar qaraqoyunlularin əsil varisləri saymaq olar.
Bununla belə, Qərbi Azərbaycanın kəndlərində maldarlıq, qoyunçuluq , əkin-biçin işləri ilə sıxı bağlı olan və çox böyük təsərrüfat əhəmiyyəti olan minlərlə mikrotoponim olmuşdur. Bunlar təsərrüfat əhəmiyyətli ünvanlar olmala yanaşı, həm də ərazinin bitki örtüyünü və heyvanat aləmini bildirmişdir. Məsələn: Durna gölü, Çalağan qayası, Çalağan yuvası,Tazıuçan, Maral yatağı, Maral qayası, Tülkü təpəsi, Porsuqeşən, Tülkü dəlməyi, Dovşan bulağı və s. (Ağbaba), Qaraquş, Qaz dərəsi, Anqutüzən və s. (Meğri ), Dəvəboynu Zoğalliq, Baldırğanlı, ,Qarğaliq, Çiçəkli. Qanqalliq, Göyəmli, Qaratoyuq, Yemlikli, Göyrüşlü, Yovşanliq (Qarqqoyunlu), Tikanlı Şİlanlı dərə, Süpürgəlik (Barana-1935,Noyemberyan), İydəlik, Tülkü dəlməyi, Çaybasan, Arpa yeri, Bostanlar (Vedi), Baldirğanlı dərə, Yarpızlıbulaq, Tülkü eşmələri (Göyçə), Qantəpərlik, Arıqonan, Çaşırlı döş, Qartalqonan, Ayı kahası Qurbağalıq (Dərə Ələyəz) .Kəkotulu təpə,Təkəgəzən, Yemliklik, Böyürtkənlik ,Cincilimbasan, Dov.an qayası, Ayı kahası, Armudluq, Güllü yer, Cillik, Porsuq təpəsi, Tülkü təpəsi və. s.(Qafan), Qoşun daş, Qırğı yuvalari, Kartof yeri, Qoyun yatağı və s. (Sisyan), Əriklik , Soğanlıq, Malyatan və s. (Allahverdi), Sarımsaqlı dağ, Buğa dağı, Ayı dərəsi, Armud piri, Dəvə daşı, Palıdlı güney, Qoyun binəsi, Dıbır qayası və s. (Pənbək), Mırçalkıq dağı, Quzu dağı, Pazı yeri, Saqqızlı dağ, Zəyərək yeri Çalğı dağı, Qartal qayası, Güllü dərə, Mədiklik və s. (Şörəyel) və. s.
Göründüyü kimi, zaman-zaman Azərbaycan dilinin qayda-qanunlarl əsasında yaranmış və milli-mənəvi mədəniyyətimizin tərkib hissəsi olan bu mikrotoponimlər ancaq kənd və rayon səviyyəsində tanınmış ünvanlardir. Hal-hazırda o qədim yudlarımızda Azərbaycan türkləri yaşamadıqları və o kiçik, lakin əhəmiyyətli coğrafi obyektləri öz dilində danışdıran olmadığı üçün mikrotoponimlər də ”ölmuşdür”. Onlar da soyqırıma məruz qalmışlar.
Nəticə
Nəticə olaraq qeyd etməliyik ki, Azərbaycan toponimiyasında olan toposistem eyni ilə Qərbi Azərbaycanın toponimiyasında əks olunur. Həm etnikmədəni, həm etnotarixi müqayisələr, tarixi mənbələrdən götürdüyümüz toponimlərin qrammatik quruluşu və dil mənşəyi onu göstərilir ki, Qərbi Azərbaycan və Şimali Azərbatcan tarixən bölünməz ərazilər olmuşdur. Toponimik səviyyədə fitotoponim və zootoponimlərin quruluşu, fərqli və oxşar xüsusiyyətləri elmi surətdə təhlil olunur, izah edilir və Azərbaycan Respublikasının, eləcə də türk xalqları yaşayan digər ərazilərin toponimiyası ilə müqayisə olunur. Bu yazıda məqsədimiz Qərbi Azərbaycan ərazisinin relyefi mövcud olan təbii şərait, landşaft xüsusiyyətləri ərazinin heyvanat aləmi və bitki örtüyünün zootoponim və fitotoponi kimi toponimiyada əks olunması təqdim olunur. Çox təəssüf ki, ərazinin ekosisteminin bir hissəsini təşkil edən və torpağın ekoloji dili olan bu zootoponim və fitotoponimlər də erməni vandazirmi tərəfindən məhv edilmişdir. Ərazidə torpağın 1000 illik yaddaşı olan türkmənşəli toponimlər erməniləşdirilmiş və ya təhrif olunmuşdur
Ədəbiyyat
1.Azərbaycan onomastikasının problemlərinə həsr olunmuş III konfransı materiallar. Bakı: APİ-nin nəşriyyatı, 1990, 308 səh
2.Bayramov Aslan Azərbaycan Onomastikası. Bakı:Zəka 2015
3.Bayramov Aslan "KDQ” toponimləri və Qafqaz arealı. Bakı. SDU nəşriyyatı. 2008. 389 səh
4.Dil. Etnos və etnonimiyaya həsr olunmuş elmi konfransın materialları. Bakı: APİ, 1994, 112 səh
5.Ermənistan SSR-in inzibati-ərazi bölgüsü (ermənicə). İrəvan: Luys, 1978
6.Ermənistanın fiziki coğrafiyası. İrəvan. Luys 1978, 330 s (rusca)
7.Ermənistan azərbaycanlılarının tarixi coğrafiyası. Bakı, Gənclik, 1995 460 s
8.Əhmədov Tofiq. Azərbaycan toponimikasının əsasları. Bakı:Maarif, 1991, 323 s
9.İrəvan əyalətinin kameral təsviri-1831. Bakı: 2022, 480 s
10. İrəvan xanlığı,Bakı: Azərbaycan, 2010, 620 s
11. İrəvan qəzasının kameral təsviri-1873.Bakı: Elm və təhsil, 2025,716 s
12.İrəvan əyalətinin icmal dəftəri-1728. Bakı; Elm, 1996, 184 s
13.Məmmədov Nadir. Toponimika. Bakı: BDU Nəşriyyatı, 2007, 408 səh, 223 s
14.1903-cü ilin hərbi topoqrafik xəritəsi. Tiflis, 1903
Bayramov Asəf Aslan oğlu,
Ekoloq, fəlsəfə doktoru
Xəbərdən istifadə edərkən istinad etmək vacibdir.
