...Məhərrəmdən hamı qorxurdu. Çünki nə qərar qəbul edəcəyini
qabaqcadan bilmək mümkün deyildi. Adətən sakit keçən sxodkaya əgər
Məhərrəm gəlirdisə, adlı-sanlı oğrular çalışırlarmış ki, iştirak
eləməsinlər. Çünki dəmir məntiqli və son dərəcə güzəştsiz adam olan
Rəşidoğlundan nə desən, gözləmək mümkün idi.
Bir
dəfə nə təhər olmuşdusa, Qurd Cəbrayılla Zal Rüstəmin mübahisəsi
düşmüşdü. Öz dilimizdə söz güləşdirə-güləşdirə yavaş-yavaş səslərini
başlarına atan cavanlar heç "dayı" dedikləri Vasya Solomanın otağa nə
vaxt girdiyindən də xəbər tutmamışdılar. Dünyagörmüş kişi söhbətin
məzmunun-dan baş çıxara bilməsə də, boğazını yırta-yırta bir-birinə nəsə
sübut etmək istəyən cavanlara gözucu baxıb, istehza ilə gülümsündü,
sonra da səsini bir azca ucaldaraq, amiranə dedi: "Ne Maqerramniçayte!"
Sizə
söhbət açacağımız əhvalatlar 1932-1935-ci illər arasın-da cərəyan edib.
Məhz o illərdə artıq şəhərin kölgə haki-miyyəti qanuni oğruların əlinə
keçmişdi.
İyirminci
illərin ortalarından Bakıda kriminal aləmin danılmaz lideri kimi Rəşid
oğlu Məhərrəm qəbul edilirdi. O, ilk qanuni lotu kimi şəhərdəki
vəziyyətə istər qazamatda, istərsə də azadlıqda yalnız öz nüfuzu
hesabına nəzarət edirdi. Məlumdur ki, Rusiyada "Vor v zakone" kimi
tanınan şəxslərə Azərbaycanda "lotu" deyirdilər. Bu da ondan irəli
gəlirdi ki, bizim mentalitetimiz "oğru" sözünü qəbul eləyə bilmirdi.
Rəşid
oğlu Məhərrəm neçə illər öz adını şərəflə daşımışdı. Onun verdiyi
fitvaya heç kim şəkk edə bilməzdi, çünki həddindən artıq ədalətli,
qərəzsiz adam olduğunu hamı bilirdi. O, "lotu" adının məsuliyyətini də
yaxşı dərk edirdi. Yanına şika-yətə gələnlərin birinin də xahişini
diqqətsiz qoymaz, mütləq ölçü götürərdi. Bakıda Məhərrəmin canına and
içərdilər və bu ad cayıllar arasında çox əziz sayılırdı. Hamı çalışardı
ki, andına sadiq qalsın.
Tarixdə
Məhərrəmin adına and içib, sonra öz andını pozan neçə-neçə adamın
cəzalandırılması da yaşayır. Elə buna görə də onun adına yalandan and
içməyə heç kə-sin cəsarəti çatmazdı.
TT
Nəriman və Krasavçik Ağakərim danışırdılar ki, Rəşid oğlu Məhərrəmin
yanına Rusiya oğruları da ölkənin cənub regionundakı problemlərini həll
eləmək üçün tez-tez gələrdilər. Bakı türmələrindən uzaqlara etap gedəndə
dustaqların hamısı-nı təmin eləmək də Rəşid oğlunun boynuna düşürdü.
Elə həmin illərdə Bakıda yaradılan ilk obşakın məqsədi məhz etapa gedən
dustaqları ərzaq və isti geyimlə təmin eləmək, müharibədən əlil
qayıdanlara, başsız qalan ailələrə yardım göstərmək idi. Obşakdakı
pullara Məhərrəm birbaşa özü nəzarət edirdi. Deyilənlərə görə, 1930-cu
ildə Bakı peresılkasından etapa gedən iki yüz dustağın uzun sürən səfər
boyu ehtiyaclarını ödəmək üçün nə lazımdırsa, Rəşid oğlu Məhərrəm üç gün
müddətində təmin etmişdi. Onun bu hərəkəti o vaxtkı Sovetlər
İttifaqının bütün guşələrində hallanırdı.
Lakin
zaman keçdikcə Rəşid oğlu Məhərrəm Bakı kriminali-tetinin zirvəsində
tutduğu mövqedən yavaş-yavaş, könüllü olaraq geri çəkilirdi. Və bu
çəkilmə təbii ki, şəhərdə kölgə hakimiyyəti uğrunda mübarizə aparan
müxtəlif kriminal qruplaşmalar arasında qarşıdurmaya apardı. Bu dəstələr
li-derlik uğrunda mübarizyə girişdilər. Araşdırmalar göstərir ki, Rəşid
oğlu Məhərrəmin bu işlərdən könüllü kənarlaşması konkret bir hadisə ilə
əlaqədardır.
Çadranın atılması ailəyə bədbəxlik gətirdi
İyirminci
illərin sonu, otuzuncu illərin əvvəllərində hakimiyyətdə tam
möhkəmlənmiş Şura hökuməti `mədəni inqilab` adı altında qadın azadlığı
uğrunda geniş mübarizəyə başlamışdı. Bu mübarizənin tərkib hissəsi kimi
Azərbaycan qa-dınlarının əsrlərdən bəri baş örtüyü kimi istifadə
etdikləri çadraya qarşı mübarizə seçilmişdi. Bir çox problemlər kimi
qadın azadlığı probleminin də həllinə kökdən deyil, əhəmiy-yətsiz zahiri
detallardan başlayırdılar.
Azərbaycanda
müxtəlif qadın dərnəklərinin, klubların yaradılması təşviq edilir və
qız-gəlinlər bolşevik təbliğatına uyaraq, öz ərlərinin, ataları-nın,
qardaşlarının kəskin etirazına rəğmən baş örtüklərindən imtina
edirdilər. Təbii ki, uzun illər şəriət qanunları əsasın-da yaşayan xalq
bu hərəkatı çox çətinliklə qəbul edirdi. İndi şəhərimizin "Nizami”
metrosunun yaxınlığında şəninə gözəl heykəl ucaldılan "Azad qadın" məhz
həmin dövrün simvoludur. Çoxlarının güman etdiyi kimi bu heykəl abstrakt
təfəkkürün məhsulu deyil. Onun həyati prototipi əslən şamaxılı olan
Səriyyə Xəlilova adlı bir qadındır. Səriyyənin üç qardaşı da vardı:
Soltan Əhməd, Ağamehdi və Ələkbər. Ataları oxumuş adam olduğundan el
məclislərində mollalıq edirdi. Şura hökumətinin isə İslam dininə
münasibəti hamıya məlum idi - "Din həyatın tiryəkidir” - deyirdi Lenin.
Kişi
hökumət məmurlarının bütün təzyiqlərinə baxmayaraq, ilahiyyatdan,
mollalıqdan əl çəkmirdi. Oğlanları isə öz məhəllələrinin sayılan,
hörmətli cayıllarından sayılırdılar.
Günlərin
birində Səriyyə də məktəbdə komsomol təbliğatına uyaraq nümayişkəranə
tərzdə çadrasını başından atır. Bacılarının naməhrəmlər qarşısında
üzüaçıq görünməsi qardaşların başını məhəllə içərisində çox aşağı
eləmişdi. Artıq camaat onları bir-birinə barmaqla göstərir, toyda da,
yasda da qeybətlərini edirdilər. Bu vəziyyətə dözə bilməyən Ələkbər
bədxah adamların fitnə-felinə uyaraq, əlini bacı qanına bulayır,
bıçaqlayır onu. Bədbəxt ata isə öz sevimli oğlunun hə-yatını xilas etmək
üçün qətli öz boynuna götürməkdən baş-qa çarə tapmır. Ömründə bir kəsin
toyuğuna "kiş" deməmiş ahıl kişi dəhşətli qatil kimi cəmiyyətə təqdim
edilir, zindana salınır.
Səriyyə
Xəlilovanın qətlə yetirilməsi bütün Bakıda böyük əks-səda doğurur.
Hökumət isə öz növbəsində bu acınacaqlı ailə münaqişəsinə siyasi don
geydirərək onu köhnəliklə ye-niliyin mübarizəsi kimi qələmə verməyə
çalışırdı. Həmin günlərdə Bakının bütün iri sənaye müəssisələrində
əksəriyyəti qadınlardan ibarət olan əmək kollektivləri respublikanın
rəhbər orqanlarına, hətta Moskvaya, "El atasına” müraciətlər yazır,
qatilin ölüm cəzasına məhkum olunmasını tələb edirdilər. O dövrdə sovet
cəza maşını belə süni məclislərdə çı-xarılan qərarları əlində əsas
tutaraq ziyanlı saydığı hər bir şəxsi cəzalandıra bilirdi. Beləliklə,
çox müxtəsər bir məhkəmə təşkil edərək ondan siyasi şou düzəldib zavallı
atanı ölüm cəzasına məhkum edirlər. Və heç bir tərəddüdə yol vermədən
onu da Bayıl qazamatının həyətində güllələyirlər.
Amma
Səriyyəni qardaşı Ələkbər tərəfindən öldürüldüyü bütün şəhərə, həm də
güc strukturlarına məlum idi. Onun qətiyyəti, namus-qeyrət naminə
bacısına belə güzəştə get-məməsi Bakıda böyük əks-səda doğurmuşdu.
Atasına ölüm cəzası kəsilən məhkəmədə onunla yanaşı müttəhimlər
kürsüsündə əyləşən Ələkbər on il həbs cəzasına məhkum edilmişdi.
Məhərrəmin yeganə səhvi onu məhvə apardı
Ələkbər
qazamata gətiriləndə neçə müddətdən bəri bakılıların dilində dolaşan
qətl olayının sorağı gəlib bura da çıxmış-dı. O vaxt Rəşid oğlu Məhərrəm
də kiçmanda otururdu.
Cavan,
yaraşıqlı, qəddü- qamətli və ən başlıcası qeyrətli Ələkbəri təbii ki,
Rəşidoğlu yaxşı qarşılayır. Tapşırır ki, ona kameradakı ən hörmətli yeri
versinlər,yeyib içməkdən korluq çəkməsin. Bir neçə gündən sonra isə özü
də nadzorlarla danı-şıb həmin kameraya keçərək Ələkbərlə görüşür.
Ələkbər isə cavan olduğundan dustaqların Rəşid oğlu Məhərrəmin tapşırığı
ilə ona göstərdiyi hörməti qorxu kimi qiymətləndirir. Məhz elə bu
səbəbdən Məhərrəmlə ilk görüşündəcə oğru qanunlarında ən müqəddəs,
toxunulmaz sayılan obşaka nəzarətə iddialı olduğunu ortaya qoyur. Bu isə
ad-sanı bütün öl-kədə tanınan lotunun mötəbərliyinə şübhə etmək demək
idi.
Onun
bu hərəkətindən son dərəcə əsəbiləşmiş dustaqlar Ələkbərin qətlinə
fərman verən fitvanı öz liderlərindən, Məhərrəmdən gözləyirdilər. Həmin
anda lotunun gözü ilə verəcəyi bircə işarə kifayət idi ki, Ələkbərin
böyük tikəsini qulağı boyda edələr. Neçə ilin caniləri olan bu dustaqlar
onsuz da son iki-üç gün ərzində bu özündən müştəbehin saymazlığından,
naşılığından, ədasından kifayət qədər cana doymuşdular.
Rəşid
oğlu Məhərrəm bu vəziyyəti gözəl bilirdi. Elə ona görə də Ələkbərin
iddiasına səmimi bir təbəssümlə gülümsünür, əlini cavan oğlanın çiyninə
qoyaraq soruşur: "Bacararsan?" Bu yerdə Ələkbər ya intuisiyasının
gücündənmi, ya da elə tə-sadüfdənmi həyatını xilas edən bir cavab verir:
"Sən yol göstərsən, bacararam".
Bu
cavab Ələkbərin Məhərrəmin böyüklüyünü qəbul etməsinin etirafı kimi
qarşılanır və tarıma çəkilmiş əsəblər bircə anda boşalır. İndi hamı
Məhərrəmin qərarını gözləyirdi. Rəşid oğlu Məhərrəm isə azacıq fikrə
gedəndən sonra öz qərarını kameradakı yoldaşlarının qarşısında elan
edir: "Bu gündən etibarən obşakı idarə etməyi Ələkbərə tapşırıram".
Təbii
ki, çoxları üçün Rəşid oğlu Məhərrəmin bu qərarı qətiy-yən məntiqli
deyildi. Çünki onun hörmətini, əqidəsini cavan Ələkbərin ponyatkası,
ideyası ilə bir tərəziyə qoymaq heç kəsin ağlına belə gəlməzdi. Amma öz
liderlərinin hər bir kəlmə-sini sözsüz qəbul edən cayıllar, patsanlar
onun bu qərarını də-rin təəssüf hissi ilə qarşılayırlar. Əksəriyyət bunu
Bakı kriminalitetinin nüfuzdan düşməsi kimi qəbul edirdi.
Amma
Rəşid oğlu Məhərrəm tamam başqa məntiqə əsaslanırdı. Ələkbərin görkəmi,
qətiyyəti onda belə bir qənaət yaratmışdı ki, tükənməz enerji,
düzgünlük, ədalət tələb edən obşaka nəzarət işinə o, daha artıq yarayar.
Rəşid oğlu Məhərrəm inanırdı ki, gözlənilməz qərarı digər yoldaşları
tərəfindən şübhəsiz qəbul ediləcək və liderlərinin seçiminə hörmət
etdiklərindən onlar Ələkbərə hətta xırda xətalara yol vesə belə, bir
müddət toxunmayacaqlar. Bu cavan oğlan da həmin müddət ərzində lazımi
təcrübə toplayaraq işə girişəcək...
1932-ci
ilin əvvəllərində baş vermiş həmin bu hadisədən az sonra Rəşid oğlu
Məhərrəm Rusiyaya etap edilir, həmin dövr üçün ən ağır lagerlərin
yerləşdiyi Kolımaya göndərilir. Onu artıq Sibirdə gözləyirdilər və orada
obşakın natəmiz əllərə təhvil verilməsilə bağlı çağrılan sxodkadan
sonra qətlə yetirirlər.
Bəhram Çələbi, azvision.az
Xəbərdən istifadə edərkən istinad etmək vacibdir.